Aktualizacja prawna: 11 września 2026 r. System dozoru elektronicznego (SDE) pozwala w określonych przypadkach wykonywać karę pozbawienia wolności poza zakładem karnym, najczęściej w domu. Nie jest „wakacjami” ani automatycznym przywilejem: osoba skazana podlega harmonogramowi, kontroli urządzeń i obowiązkom określonym przez sąd lub komisję penitencjarną.
Na czym polega SDE?
W dozorze stacjonarnym skazany nosi nadajnik na nodze lub ręce, a w miejscu pobytu instalowany jest rejestrator. System sprawdza, czy dana osoba przebywa w wyznaczonym miejscu w godzinach określonych w harmonogramie. Naruszenie warunków jest rejestrowane i może prowadzić do interwencji albo cofnięcia zgody.
Przepisy przewidują również dozór mobilny, służący do kontrolowania bieżącego miejsca pobytu, oraz dozór zbliżeniowy, który kontroluje zachowanie minimalnej odległości od wskazanej osoby. Zakres zastosowania zależy od rodzaju orzeczonego środka.
Kto może ubiegać się o odbywanie kary w SDE?
Zgodnie z informacjami sądów i Służby Więziennej podstawowa ścieżka dotyczy kary pozbawienia wolności nieprzekraczającej roku i sześciu miesięcy. SDE może również objąć końcową część kary niższej niż trzy lata, jeżeli do odbycia w zakładzie pozostało nie więcej niż sześć miesięcy. Ustawa przewiduje wyłączenia, między innymi dla określonych przypadków recydywy.
Sama długość kary nie wystarcza. Potrzebne jest stałe miejsce pobytu, techniczna możliwość instalacji urządzeń i ocena, że taki sposób wykonania kary wystarczy do osiągnięcia jej celów. Dorośli współmieszkańcy co do zasady wyrażają pisemną zgodę, choć przepisy przewidują wyjątkowe sytuacje, w których sąd może ocenić sprawę inaczej.
Kto podejmuje decyzję?
W zależności od sytuacji zezwolenia udziela sąd penitencjarny albo komisja penitencjarna. Organ ocenia nie tylko formalny wymiar kary, ale także postawę skazanego, warunki mieszkaniowe, bezpieczeństwo i możliwość prawidłowego wykonywania dozoru. Wniosek nie jest płatny, a pozytywna decyzja nie wynika automatycznie z samego złożenia dokumentów.
Po uzyskaniu informacji o możliwości technicznej instalacji określany jest termin uruchomienia urządzeń. Harmonogram wskazuje, kiedy skazany musi przebywać w domu i w jakich godzinach może go opuścić, na przykład w celu pracy, nauki, leczenia, praktyk religijnych, opieki nad osobą zależną lub niezbędnych zakupów.
Obowiązki podczas dozoru
- przebywanie w wyznaczonym miejscu w godzinach określonych harmonogramem;
- dbanie o urządzenia monitorujące i umożliwienie kontroli;
- wykonywanie obowiązków nałożonych w orzeczeniu, na przykład pracy, nauki lub terapii;
- zgłaszanie sytuacji, które mogą uniemożliwić wykonanie harmonogramu;
- stosowanie się do instrukcji podmiotu dozorującego i kuratora.
Elektroniczna bransoletka nie śledzi automatycznie każdego szczegółu życia w taki sam sposób w każdej sprawie. W dozorze stacjonarnym podstawową funkcją jest kontrola obecności w określonym miejscu i czasie. Dlatego określanie każdego nadajnika jako „GPS” może wprowadzać czytelnika w błąd.
Korzyści i ograniczenia
SDE umożliwia utrzymanie pracy, nauki i więzi rodzinnych, jednocześnie ograniczając swobodę przemieszczania się. Dla państwa oznacza niższy koszt niż pobyt w zakładzie karnym. Ministerstwo Sprawiedliwości informowało, że do czerwca 2025 r. system objął ponad 200 tys. orzeczeń, a 90–93 proc. osób wykonywało karę bez naruszeń.
Nie można jednak oceniać sprawiedliwości konkretnej decyzji wyłącznie na podstawie rozpoznawalności skazanego. Potrzebne są treść orzeczenia, podstawa prawna i warunki ocenione przez właściwy organ. Publiczna krytyka może dotyczyć przejrzystości kryteriów, ale nie powinna opierać się na anonimowych cytatach ani założeniu, że SDE oznacza bezkarność.
Zmiany obowiązujące od 2026 r.
Od początku 2026 r. wprowadzono między innymi możliwość elektronicznej kontroli miejsca pobytu podczas przerwy w odbywaniu kary. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 3 listopada 2025 r. określa szczegółowy sposób wykonywania kar i środków w SDE oraz tej kontroli. Zapowiadane szersze objęcie systemem osób z dłuższą pozostałą częścią kary pozostaje odrębną kwestią legislacyjną; nie należy przedstawiać projektu jako już obowiązującej reguły.
Kontekst indywidualnej decyzji opisujemy w artykule o sprawie Waldemara Bonkowskiego.
Źródła prawne i urzędowe
- Kodeks karny wykonawczy — tekst jednolity, rozdział VIIa
- Służba Więzienna: warunki wykonywania kary w SDE
- Służba Więzienna: nowe zasady od 2026 r.
- Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 3 listopada 2025 r.
Materiał ma charakter informacyjny i nie jest poradą prawną. W indywidualnej sprawie znaczenie ma aktualny stan prawny oraz treść orzeczeń.
